Zdař Bůh od Hornické Matice slezsko-moravsko-české

ARCHIV 2004

text 1

Porýní–Vestfálsko i spolupráce polsko-česká

V Zabrze od 24. listopadu probíhaly Dny kultury severu Porýni- Vestfalska s konferencí, jejíž obsah najdete na našich stránkách ještě během prosince -sub Z- Zabrze. Podrobnější dokumentaci z těchto dnů kultury, včetně obrazového přiblížení už zmíněného díla architektů Schuppa a Kremera předvedeme již po semináři, který bude kolem 16. hodiny na celoroční schůzi Hornické matice v NTM ( Kostelní 42 , Praha 7), kam vás ještě jednou zveme V Zabrze od 24. listopadu probíhaly Dny kultury severu Porýni- Vestfalska s konferencí, jejíž obsah najdete níže.

Podrobnější dokumentaci z těchto dnů kultury, včetně obrazového přiblížení už zmíněného díla architektů Schuppa a Kremera předvedli jsme 16. hodiny na celoroční schůzi Hornické matice v NTM.

Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, Konferencja „Miasto - Region – przekształcenia strukturalne: Zagłębie Ruhry Górny Śląsk“, Konferenz „Stadt – Region – Strukturwandel: Ruhrgebiet – Oberschlesien“, 24 – 26.11.2004

Otwarcie konferencji – Muzeum Górnictwa Węglowego (Zabrze, ul. 3 Maja 19), Eröffnung der Tagung - Bergbaumuseums Zabrze/Hindenburg, Oficjalne powitanie / Offizielle Begrüßungen: Krystyna Barszczewska, Dyrektor Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu, Krystyna Barszczewska, Direktorin des Bergbaumuseums Zabrze/Hindenburg

Referaty wprowadzające / Einführungsreferate: Dr Maria Popczyk (Uniwersytet Śląski w Katowicach): „Wymiary odpowiedzialności“ Dr. Maria Popczyk (Schlesische Universität Kattowitz): „Dimensionen der Verantwortung“

Prof. Dr. Klaus Tenfelde (Instytut Badań nad Ruchami Społecznymi w Zagłębiu Ruhry, Uniwersytet Bochum): „Historia społeczna i urbanizacyjna Zagłębia Ruhry i Górnego Śląska“, Prof. Dr. Klaus Tenfelde (Institut für soziale Bewegungen im Ruhrgebiet an der Ruhr-Universität Bochum) „Sozial- und Urbanisierungsgeschichte. Das Ruhrgebiet und Oberschlesien im Vergleich“

Dr hab. Joachim Dietz (Uniwersytet Jagielloński): „ Fluktuacja i przemieszczenia ludności na Górnym Śląsku”. Dr hab. Joachim Dietz ( ???? Universität): „Bevölkerungsfluktuation und Migration in Oberschlesien“ Prof. Dr. Klaus Peter Strohmeier (Centrum Badań Interdyscyplinarnych nad Zagłębiem Ruhry (ZEFIR) , Uniwersytet Bochum): „Struktura społeczna, spadek ilości mieszkańców i jego konsekwencje dla Zagłębia Ruhry“ Prof. Dr. Klaus Peter Strohmeier (Zentrum für interdisziplinäre Ruhrgebietsforschung (ZEFIR) der Ruhr-Universität Bochum): „Bevölkerungsstruktur, Bevölkerungsrückgang und seine Auswirkungen für das Ruhrgebiet“

Prof. dr hab. Joanna Rostropowicz (Uniwersytet Opolski): „O konflikcie wartości na Górnym Śląsku“
Prof. dr hab. Joanna Rostropowicz (Univestität in Oppeln): „Über den Wertekonflikt in Oberschlesien“
Prof. Dr. jur. Benjamin Davy (Wydział Planowania Przestrzennego Uniwersytetu Dortmund): „Wizje dla regionu miast Ruhry“
Prof. Dr. jur. Benjamin Davy (Fakultät für Raumplanung der Universität Dortmund): „Visionen für die Städteregion Ruhr“

Eugeniusz Paduch (Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w Katowicach: „Opieka nad zabytkami przemysłowymi na Górnym Śląsku“
Eugeniusz Paduch: (Schlesisches Zentrum für Kulturerbe in Kattowitz) „Industiedenkmalpflege in Oberschlesien“

Axel Föhl (Związek Krajowy Nadrenii, Nadreński Urząd Ochrony Zabytków, Pullheim): „Opieka nad zabytkami przemysłowymi w Zagłębiu Ruhry. Pomniki przemysłu górniczo- hutniczego i ich wykorzystanie“

Axel Föhl.(Landschaftsverband Rheinland, Rheinisches Amt für Denkmalpflege, Pulheim): „Industriedenkmalpflege im Ruhrgebiet – Denkmale der Montanindustrie und ihre Nutzung“

Dr Irma Kozina (Uniwersytet Śląski w Katowicach, Zakład Historii Sztuki): „Rozwój budownictwa mieszkalnego od początku industrializacji na Górnym Śląsku“
Dr. Irma Kozina (Schlesische Universität Kattowitz, Kunsthistorisches Institut): „Entwicklung der Wohnsiedlungen in Oberschlesien seit Anfang der Industrialisierung“

Gabriele Unverferth (Fundacja Westfalskiego Archiwum Gospodarczego, w Dortmundzie): „Rozwój osiedli mieszkalnych w Zagłębiu Ruhry. Rozwój historyczny i skutki przemian strukturalnych“
Gabriele Unverferth (Stiftung Westfälisches Wirtschaftsarchiv, Dortmund): „Bergarbeitersiedlungen im Ruhrgebiet. Historische Entwicklung und Auswirkungen des Strukturwandels“

Adam Frużyński (Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu): „Rozwój zabrzańskich osiedli patronackich (XVIII – XX w.)”

Otwarcie wystawy: „Symetria i symbol – architektura przemysłowa Fritza Schuppa i Martina Kremmera“ ( wystawa Fundacji Zollverein, Essen) w Muzeum Górnictwa w Zabrzu, Eröffnung der Ausstellung: „Symmetrie und Symbol – Die Industriearchitektur von Fritz Schupp und Martin Kremmer“ (Ausstellung der Stiftung Zollverein, Essen) im Bergbaumuseum in Zabrze/Hindenburg)

Czwartek, 25.11. / Donnerstag , 25.11

Objazd po zabytkach kultury przemysłowej Górnego Śląska, Exkursion durch das Oberschlesische Industriegebiet Zwiedzanie Skansenu Górniczego „Królowa Luiza“ w Zabrzu / Fortsetzung der Exkursion

Otwarcie wystawy Związku Krajobrazowego Westfalii - Lipy, „Kultura przemysłowa. Pomniki przemysłowe w Nadrenii Północnej – Westfalii. Pocztówki z Zaglębia Ruhry i Górnego Śląska. Industiredenkmale in NRW . Ansichtskarten aus dem Ruhrgebiet und aus Oberschlesien “ Muzeum Miejskie w Zabrzu, Eröffnung der Ausstellung des Westfälischen Landschaftsverbandes Westfalen - Lippe (Westfälisches Industriemuseum): „Industriekultur. Industiredenkmale in NRW . Ansichtskarten aus dem Ruhrgebiet und aus Oberschlesien “ im Stadtmuseum Zabrze/Hindenburg

Piątek 26.11. / Freitag, 26.11.

Objazd po zabytkach kultury przemysłowej w Katowicach – Nikoszowiec, Giszowiec, Szyb Wilson, kopalnia Katowice, Besichtigung der Industriedenkmale in Katowice/Kattowitz – Nikoszowiec/Nikischau, Giszowiec/Gischau, Szyb Wilson, Grubenanlage in Katowice/Kattowitz

Ciąg dalszy konferencji w Bibliotece Śląskiej w Katowicach?, Fortführung der Konferenz in der Schlesischen Bibliothek in Katowice/Kattowitz Powitanie - Prof. dr hab. Jan Malicki, Begrüßung - Prof. Dr. hab. Jan Malicki

v Projekcja filmu: „10 lat IBA – Emscherpark“, Filmprojektion : „Mach voran – 10 Jahre IBA-Emscherpark“, Dr hab. arch. Zbigniew Kamiński (Konsultant Planu Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego): „Zagospodarowanie przestrzenne Górnego Śląska“

Dr hab. arch. Zbigniew Kamiński (Marschallamt. Raumplanung in der Wojewodschaft Schlesien): „Raumplanung in Oberschlesien“, Prof. Dr. Martin Junkernheinrich (Uniwersytet w Trewirze, Wydział IV: ekonomia, gospodarka komunalna i finanse komunalne):. „Ludność, gospodarka i finanse komunalne: „Ludność – gospodarka- finanse. Ekonomiczna nośność Zagłębia Ruhry“

Prof. Dr. Martin Junkernheinrich (Universität Trier, Fachbereich IV: Volkswirtschaftslehre, Kommunalwirtschaft und Kommunalfinanzen): „Bevölkerung – Wirtschaft – Finanzen. Zur ökonomischen Tragfähigkeit des Ruhrgebiets"

Elżbieta Bieńkowska (Urząd Marszałkowski): „Wykorzystanie środków unijnych“, Elżbieta Bieńkowska (Marschallamt) : „Nutzung von EU – Mitteln“, Dr. habil. Stefan Goch (Instytut Historii Miasta, Gelsenkirchen): „Korzyści i obciążenia wynikające z korzystania ze środków UE“

Dr. habil. Stefan Goch (Institut für Stadtgeschichte, Gelsenkirchen): „Nutzen und Probleme des Einsatzes von EU-Mitteln. Beispiele aus dem Strukturwandel“

Prof. dr hab. Ewa Chojecka (Uniwersytet Śląski w Katowicach, Zakład Historii Sztuki): Podsumowanie, Prof. dr. hab. Ewa Chojecka (Schlesische Universität Kattowitz, Kunsthistorisches Institut): Zusammenfassung

(Text 1 www HM SMČ XI.O4 Porýní–Vestfálsko-akce v Zabrze)

text 2

Záchranářství báňské

K dnešní vlastně i aktualitě,že k historii báňského záchranářství bude 23. listopadu 2005 v polském Zabrze otevřena výstava o historii polského a českého báňského záchranářství jsme jednali (polští kolegové ze Zabrze i HM SMČ) s řadou záchranných stanic a samozřejme také s Českým báńským úřadem. Pokud jde o exponáty, máme příslib o zápůjčku z NTM a z kolekce Petra Trojana,sběratele a znalce, který na semináři v NTM 9.prosince (text 7 zde) nastínil vývoj dýchací techniky spíše ze světového pohledu.

(Text 2 www HM SMČ T-XI.O4 záchranářsttví báňské)

text 3

Conferenciér 1

Právě jsem se vrátil z Polska a připomínám informaci zde sub V-výstavy i sub Z -Zabrze o výstavě a konferenci, což dnešní vydání vhodně uzavře.

JOSEF A VYČIHOVÁCI

Jako otvírací téma jsem si dal myšlenky, které mě napadly na letošním ročníku Hornické Příbrami díky vystoupení tamního kolegy Ing. Josefa Bernarda a také proto, že jsem osobně poznal redaktora Ottu Hejnice z občasníku Diamo. Od obou se mi dostalo injekcí a signálu, abych se podíval do zpětného zrcátka matičního.A obnovil matiční internetové stránky.

Bernard byl se svými náměty jak na špendlíkách - tak nedočkavý, že když jsem se snažil za nepřítomného Josefa Příplatu (NTM) presentovat řádně ,byť zkráceně, jeho příspěvek, vyvolal dojem, že snad přetahuji vymezený čas. Zatím mu šlo o téma, které by zčásti možná patřilo sub B výše („bahno“)-totiž, že někteří spolkaři shromažďují své ovečky (semtam od nich i poměrně veliké peníze-z hlediska HM SMČ určitě!!)-naslibují , když se předem přitom i trochu vytahují - a pak činy kulhají. Konec konců je to záležitost těch, kteří už v podobných vztazích jsou , jejichž důveřivost byla větší než kritičnost. A neměli takové informátory - kamarády jako Matice vskutku (***) tříhvězdičkové viz poznámka níže.

NESKOČIT NA ŠPEK

znamená mít instinkt, případně už předchozí ještě další zkušenos-t(-ti) s podobnými “ krajánky“, jejichž motivy jsou lidské a dá se u nich mnohé poněkud přehlédnout, ne ale zcela zapomenout. Nejlíp a nejsnadněji tak , že když zkusnmo najíždějí s nějakými těmi ohovaračkami ( osobními nebo i vůči Matici), zpřesnit si, kam až asi míří. A většinou vám dojde , že nejčastěji je nutno odpustit -„obstrouhat“jak abstrahování nazýval Vlasta Burián.Nebo jinak : Jestliže kdysi kdosi usiloval konat s HM SMČ nějakou společnou atraktivní akci a když se dostal jako spolupořadatel na plakát , tak už více nepomohl, máte ho snad a ve všem ostatním odsoudit ? Stačí přece,aby kvůli své příští čárce, kterou si zřejmě chtěl na váš účet udělat, mu jen nedovolit chodil už s vámi „sáňkovat“. Aby opět nechtěl, abyste sáňky do kopce tahali výhradně vy!! A nestačí někdy holt za tím udělat okamžitě tlustou čáru, sám plnoštíhlej Bernard musí při sáňkování dávat pozor „s kým“. A ti téměř všeho schopni musí dokázat, že se v chování či mravech lepší či zlepšili. Alespoň o jeden stupeň. Do toho hoši!

PROGRAM VŠECH?

Měl bych končit, ale chci především v tomto prvním úvodníku zdůraznit, že při dětských krůčcích Matice to byl již výše zmíněný redaktor Hejnic který jako první a tehdy jediný v podčárníku svého listu zdůraznil právě onu už tehdejší hlásanou nejdůležitějsí roli matiční - dávat lidi dohromady s hlavním užitkem vlastním (spolupracovníků i mým): VŠE DOBRÉ SE OD NICH UČIT A BÝT RECIPROČNĚ VŠICHNI INFORMOVÁNI.

Ne všichni dodnes právě toto, pro sebe i ostatní spolky , pochopili a jsou někdy na počátku. Ing.Bernard právě onu roli sjednotit se kvůli vzájemnému poznávání měl na mysli také v Příbrami v roce 2004, kdy podobný apel vznesl a tak si,pokud je mi známo, počínal i v dalších týdnech.

(***) člověk se dozví téměř všechno: pokud toho lidé „sypou“ málo, postačí nastavit nedůvěryhodný kukuč a zapochybovat „to snad tak úplně není pravda „ a dotyčný informátor -kamarád znova spustí. A úplnému obrazu situace pak už snad nic nechybí.

(Text 3 wwww HMSMČ C-XI.O4 conferencier)

text 4

Diař akcí

K jeho omezenému znovuvydávání zde nedochází - dochází , když ho prozatím mahradí často jen sub A Aktuality.ˇUvahu s důvody k tomuto raději skladujeme zde v v koši.

Na obsah a kladný vývoj diáře akcí i nutnou dokonalost se díváme provždy velmi skepticky!Především je velmi pracný!!!

Ještě při působení v hornickém oddělení NTM jsme jistý diář akcí vydávali a měl příznívý ohlas snad pouze u novinářů, kteří podle něho si mohli naplánovat články a něčím pak i pomoci před jistými akcemi.

Šutrem úraz-u(-ů) byl vždy poměr konec konců povinných informátorů dostat z nich alespoň „ něco“. Pro každoroční diáře -jak hornického odd. NTM tak později matiční to vyžadovalo četné telefonáty a z upomínky upomínek, když už něco přislíbili.

V tomto směru jakoby hlavně lenost světem muzejních pracovníků tehdy vládla -i páchla! Např.dodnes fungující ředitel jistého muzea, dnes i snad tehdy nadprůměrně funkčního muzea, byl sotva ochoten přiznat , co asi zajímavého příští rok chystá. Téma či název akce po jistém zdráhání diskrétně nakonec sdělil. v kterém čtvrtletí natož měsíci už vůbec ne („co kdyby do toho Něco přišlo“).Do uzávěrky prý to určitě zpřesní- a samozřejmě pak už se odmlčel. S kozou na ledě by si člověk spíš poradil než s jeho kličkováním v odpovědi. A nebyl sám.

Je myslím jasné, proč jsme později v Bulletinu Matice od diáře jako pevné součásti zpravodajství programově upustili. Více než před rokem mi opět jako „novinku“ a programový hit pro celostátní působení jeden kolega sdělil, že jeho organizace chystá novinku-celostátně zaměřený diář . Okamžitě jsem pochopil, že snad neví o čem mluví nebo jen na toto „podnikání „ má nejen svatou trpělivost, ale i hromady korun na telefonování i čas na vysvětlování upomínání.Skutečností přitom by mohlo být, že takový diář by měl význam navíc i koordinační, pokud by byla od účastníků vůle se případně přizpůsobit v mírných změnách termínů. Aby se nestávalo, že v jistý den, například kolem sv. Barbory, je několik akcí najednou, jaksi „ na počest“, což překáží vzájemnému setkávání a hlubšímu poznávání při podobných příležitostech.

(Text 4 www HM SMČ D-XI.O4–názor na diař akcí)

text 5

Finance + granty

S několika zakládajícimi příznivci a sympatizanty jsme pro další členy jako doplněk stanov dali pasáž, že členství v Matici je bezplatné a provždy. Jen jako zápisné jsme tehdy stanovili 20 Kč. Sloužilo jako příznak toho, kdo po seznámení se stanovami a prvními už výsledky míní pro příště vážně se problematikou dějin hornictví zabývat třeba jen jejím, sledováním. Zčásti se to osvědčilo, ovšem jedno z kolegií( kterých asi dva tucty jako spolupracující Matice dala dohromady) se rozhodlo , že každoročně bude si pro svou činnost vybírat od členů stokorunu. Členů mělo kolegium sotva pět, z proponované činnosti se stala nečinnost a hlásání zbožných přání. Od jejich hlavního schopného představitele byl zájemce jen o hrozinky z koláče a k malé houževnatosti si přidal zájem jen o ty, kteří předem dali stokorunu. Potvrdilo se nám , že něčemu takovému se Matici nesmí ani přiblížit k takovému počínání (Chudí, ale hrdí !) Jsem dnes rád, že právě toto kdysi nadějné kolegium už k Matici nepatří a že se samo o to, jak zmíněno, přičinilo.

(Text 5 www HM SMČ H-XI.O4–HM SMČ)

text 6

BULLETIN HM SMČ

V prosinci jsme zde s textem 1O. čísla oznámili, že končíme vydávání Bulletinu. Místo něho jsou každému k dispozici internetová sděleni. Když se v nich naučí orientovat, mohou mu pomoci. Nemá-li přístup na Internet, může si nalézt někoho, kdo mu občas půl tuctu našich stránek VŽDY NA POČÁTKU MĚSÍCE stáhne a vytiskne **/, ušetří nám výdaje za známky, obálky , práci s expedicí a z naší strany nebudeme mít nikomu za zlé, když nám ročně onu dvacku či padesátku nepošle.Podle počitadla u našich stránek si lehce zjistíme na kolik směrů a kolika čtenářům se naše stránky zhruba dostanou, což je to hlavní.

(Text 6 www HM SMČ B-XI.O4–Bulletin HM SMČ)

text 7

Národní technické muzeum

TRADIČNÍ PŘEDVÁNOČNÍ SEMINÁŘ NTM

Semináři v NTM se letos vydařil-možná líp než jindy i proto, že někteří referenti se omluvili, tím bylo více času a nikdo výrazně nepřetahoval stanovených maximálně l5 min na výtah z připraveného textu. Potešilo!

K jistým příspěvkům má význam se vyjádřit pro jejich nadprůměrnost.. Bylo to především Michálkovo Uranové hornictví v České republice, které bez většího historizování obsahově i topograficky ukázalo specializaci, která svého času byla technologiemi a použitou technikou na špici rudného hornictví. Jistým způsobem to pomohlo při tlaku jiných důlních podniků, aby nezůstaly na chvostě .K uranovému hornictví se objevilo s jeho útlumem a odtajněním již několik důkladnějších prací. Pokud někdy příště dojde k syntetickému směřování,neměl by přednesený text jako jedno z východisek chybět!

Ke špičce patřily také nezbytečně speciální Mapy důlních měr kolegy Klvani.

Výrobu důlních svítidel příspěvek Pauliše a Beneše představil šířejí, než bylo ohlášeno, tedy i tím, čím se svítilo před válkou. Takovým tématem pro jeho šíři se nelze vypořádat ve stanoveném čase 10 až 15 minut.V případě obou autorů by bylo značně cennější, kdyby hlavně oba byť jen improvizovanou výstavkou příště ukázali své vzorné výsledky - knížní produkci, kterou už vytvořili. S několika málo doplňky jiných autorů či ze sousedních zemí (Polsko, Slovensko) bychom si už na semináři snadno udělali jasno- a v plné šíři pro eventuální hlubší studium.

Časový limit vhodně využil Jiří Mencl, když hlavně připomněl někdejší význam technického vybavení na Krušné Hoře včetně Gerstnerova přínosu. Současně se ukázalo, že tu jsou pro historiky jisté dluhy a bílá místa k zpracování . Například i v dějinách úpravnictví, které už tehdy překvapilo zpracovatelností poměrně chudých rud.Doprovodnou otázkou se nám u toho jeví, jaké zde tehdy bylo konkurenční prostředí ?

Musíme doufat, že písemná podoba příspěvku z Kladenska 40. a 50. let 19. století Karla Melichara nezůstane pozadu za jeho projevem na semináři, kdy obdivuhodně většinou zpaměti velmi přehledně představil mimo vlastní Kladno v mnohém významnější kladenské okolí. Současní představitelé města Kladna při presentaci hornických tradic se zbytečně šidí, když se omezují jen na území města.v

Setkání hornických měst a obcí, v Rudolfově v r. 2004 již osmé, bylo příležitostí pro Vratislava Klaboucha. V příspěvku skromně zamlčel svůj značný podíl na zcela úspěšné akci a vklad, aby se tato setkání stala stále vyhledávanější a progresivnější. Nelze zamlčet, že už při jistém setkání ve Stříbře, při 6. ročníku, další potenciální pořadatelé podcenili nutnost příprav s předstihem. Rok poté 7. ročník na poslední chvíli zachránil hornický spolek v Plané u Mariánských lázní, což byla velká zásluha V obou případech náměty a příspěvky Hornické matice ke kulturní stránce setkání se vždy u druhé strany setkaly s jistou rezervovanosti.Tudíž i Matice rezignovala , aby své jisté další představy někde uplatňovala. Je ale jistě radostné , že se trvá platforma, při níž lze v širším povědomí společnosti udržovat správné pohledy na historický i současný význam hornictví. O neotřelé formy a neformálnost s průbojností i nefrázovitostí se musí postarat pořadatelé příštích ročníků. V roce 2005 to má záležitostí ostravskou, kteří na oznámení termínu mají nejvyšší čas. V části sub C Conferenciér máme k tomuto odstavec ještě z jiného úhlu pohledu- viz zde ještě Text 3/XII.O4

K bánskému záchranářství stručný vývoj dýchací techniky naznačil Petr Trojan . Jako sběratel s evropským přehledem se představí 23. listopadu roku 2005 na českopolské výstavě o záchranářství v polském Zábrze . Konference při výstavě a další tamní setkávání zájemců a odborníků připomene nenahraditelný přínos báňských záchranářů při ochraně důlního majetku a záchraně lidských životů i dalšíh hodnot v hornictví

Nechtěli jsme komentářem, inspirováni hlavně jen k vybraným příspěvkům, nějak podcenit ostatní účastníky semináře, když z pozvánky poskytujeme už jen vytažené názvy textů a jména autorů. Jako my jsou si jistě i oni vědomi, že teprve čas s čtenáři prokáží kvalitu toho, co bylo presentováno a bude i zveřejněno.

Po létech nejspíš z 6O vydaných výtisků bude málokterý dostupný a na cestu k ohlášeným příspěvkům pak spíše pomohou cédéčka, které muzeum za režijní cenu vydává. Z níže převzatého programu některé texty stojí za to si opatřit.

Z DĚJIN HORNICTVÍ 9. prosince 2004

v přednáškové síni Národního technického muzea

Stanislav BURACHOVIČ

Těžba aragonitu a pálení vápna v Karlových Varech

Petr PAULIŠ, Martin BENEŠ

Výroba důlních svítidel v Československu po roce 1945

Bedřich MICHÁLEK

Uranové hornictví v České republice

Miroslav KLVAŇA

Mapy důlních měr

Vratislav KLABOUCH

8. ročník Setkání hornických měst a obcí. Rudolfov 2004

Josef VELFL

Drkolnovské vodní kolo v Příbrami

Karel MELICHAR

Rozvoj dolování uhlí na Kladensku ve 40. a 50. letech 19. století

Anna MAYOVÁ

Dolování v kamenouhelných revírech Kladno, Plzeň, Rosice, Svatoňovice.

Jiří MENCL

Hlavní otvírková díla na Krušné Hoře v 18. a 19. století a jejich technické vybavení

Petr TROJAN

Stručný vývoj dýchací techniky

Ludmila KUBÁTOVÁ

Pravidla pro město Jáchymov podle statutu z r. 1526

Václav JIRÁSEK

K problematice názvů Jestřebohorských uhelných dolů

Jarmila PLCHOVÁ

Oslavany – první místo na Moravě s těžbou černého uhlí

Josef HANZLÍK

Projevy slapových sil v důlních dílech

Josef HAUBELT

Geolog Eduard SUESS (1831 – 1914) o perspektivách zlata

Václav LEDNICKÝ

Hornické technické památky v Česko-Polském příhraničí

Vladimír MARKL

Ochrana hornických památek v OKR

Miloš ZÁRYBNICKÝ

K historii báňského záchranářství

Vítězslav BARTOŠ

Přínos českých horníků emigrujících do Saska roku 1654, specielně do Johanngeorgenstadtu

Rozpravy NTM budou v sešitové podobě nadále vydávány jen v omezeném počtu. Digitální verzi Rozprav lze zakoupit na nosiči CD ROM (cena 150 Kč), bližší informace a objednávky CD ROM na e-mailové adrese: jitka.zamrzlova@ntm.cz

(Text 7 www HM SMČ N - XI.O4–NTM zde kráceno pro XII/2004)

text 8

Skuteč a lomařství

Více než rok se HM SMČ zajímá o lomařství v oblasti Skutče a Hlinska, průmyslová těžba opuky a hlavně žuly probíhala a má ještě své následovníkz už asi 150 let, kamenické řemeslo má ještě starší tradice. Nalezli jsme několik pamětníků a znalců a registrovali jsme i zájem hornického odd NTM o ně. Nejen proto, že v muzejních sbírkách jsou hmotné doklady i na toto zpracování užitečných surovin, ale je možnost uvažovat o variantách případného scénáře expozice.Pro takový rozsáhlý úkol nabízí se bohatá inspirace. Kamenickou expozicí na hradě Roštejně u Jihlavy se na jaře 2005 necháme ovlivnit některý víkend při společném celodenním srazu zájemců. Ti , kteří nemají pravidelný přístup na naše stránky,dostanou poštou pozvánku, pokud nám pošlou frankovou obálku se svojí adresou.

(Text 8 www HM SMČ XI.O4-lomařství kamene)

text 9

Spolupráce polsko česká ze strany HM SMČ

Zakladatelé Matice pamatují tuto činnost k historiografii hornictví od 60.let. Za NTM byl hlavním representantem a v Polsku zvláště svými výsledky ceněným badatelem dr. Jiří Majer, CSc a z muzeí vzpomínáme pak ještě Muzeum těžby a zpracování zlata v Jílovém u Prahy např. už tím, že tam kdysi působil alchymista a zároveň zakladatel polské chemie Sendivoj ze Škorska a vydali jsme tam Rody starého Slezska od Josefa Pilnáčka.

Nejnovějším výsledkem bylo naše vystoupení na konferenci k rozvoji turistiky, zaměřené na památky technické a průmyslové.naší republiky. Příspěvek , zatím v polštině , naleznete zde v Koši sub T- XI.O4 –turistika průmyslová .Překlad našeho příspěvku (Kryštof Jaxa -Rožen + Darius Walerjanski ) se v rychle následně vydaném sborníku ocitl bez posledního odstavce poznámek, které směřovaly k zlepšení kontaktů mezi památkáři z polské strany a těmi, co leží na západ od Moravy. Aniž bychom nějak zpochybňovali cokoliv na Ostravsku, kam nejčastuji dosahuje radius polských zájmů, chtěli jsme Polákům poněkud pootevřít hledí a výběrově jsme poukázali i na výsledky a subjekty činnosti jiné. Ostatně to je v intencích i osvědčených památkářů ostravských, chápajících republikové záležitosti celostně. ( Nedávný dokumentační průzkum hornických památek a jejich hodnocení kolektivu kolem ing. arch.Miloše Matěje z Ostravy bylo vedeno nadregionálně, s plným nasazením všude na území )

(Text 9 www HM SMČ 8-XI.O4 – Spolupráce polsko česká)

text 10

Turistika průmyslová

Bogactwo dziedzictwa przemyslowego jako wyzwanie i atrakcyjny produkt dla turystyki i rekreacji

Tak zní název publikace , která vyšla téměř ihned v Zabrze po konferenci, která se tam konala 10 a 11.září 2004 S jistým polským kolegou jsme pak konali téměř hon na redaktora, abychom dali přednesenému ještě jistou úpravu, ale to se nám nezdařilo. Poslední odstavec poznámek s doporučenými kontakty Polákům, pokud by chtěli kromě častých styků s Ostravskem poznat ještě něco dalšího, se už nepodařilo do publikace dostat. Bohužel – poslední odstavec níže presentovaného příspěvku měl zároveň aktualizovat to gró informací, které zazněly na podobné konferenci v Katovicích v roce 2000 k vývoji popularizace technických památek u nás . Včetně presentace někdejší Sekce ochrany průmyslového dědictví při NTM, k níž se v příštím roce bude vhodné vrátit stejně jako k publikaci. Z té zatím předáváme náš osobní pohled včetně kontaktů, které pro zahraničního zájemce u nás mohou být přínosem.

Turystyka przemysłowa w Republice Czeskiej - metody i wyniki działalności

motto: Pro Bono Publico

Na podstawie przebiegającego aktualnie konkursu popularyzacyjnego dla zwiedzających zabytki gornicze, który Macierz Górnicza Śląsko-Morawsko-Czeska (HMSMC) przygotowała na lata 2004 - 2005, a więc w początkowym okresie jego realizacji, stwierdzamy znaczną bierność i brak zainteresowania projektem, a możliwe nawet, że dojdzie do fiaska całego przedsięwzięcia. Na podstawie podejścia do projektu - konkursu odnotowujemy negatywne nastawienie do wzajemnej współpracy pomiędzy instytucjami zajmującymi się ochroną zabytków górniczych: większość z nich nie przyjęła oferty bezpłatnego propagowania, co dowodzi niemal zerowego zainteresowania wzajemnym propagowaniem się. Odnosi się to do przytłaczającej większości muzeów czy administracji technicznych zabytków górniczych.

Istnieje w Republice Czeskiej ponad 100 muzeów i stowarzyszeń gorniczych , które gromadzą, opracowują, zabezpieczają zabytki oraz dokonują ich renowacji i konserwacji. Około 30 % tych zabytków znajduje się pod opieką założonych wcześniej (większość po roku 1989) stowarzyszeń miłośników zabytków. Ludzie ci na ochronę zabytków, ich renowację i konserwację lub przynajmniej na ich dokumentację poświęcają z reguły swój wolny czas, a w porównaniu z profesjonalistami osiągają nierzadko lepsze wyniki!. Inicjatywy zmierzające do ochrony prawnej, utrzymania obiektów - zabytków przemysłu i techniki, dążenia do ich ewentualnej rewaloryzacji do innych funkcji, a podobnie jak w muzealnictwie także takie obowiązki jak konserwacja i przechowywanie eksponatów stanowią dla nich, rzeczywistych znawców i pasjonatów, pewien określony priorytet w zawodzie, przy gromadzeniu danych i pod względem prawnym. Tym samym turysta znajduje się dopiero na dalszym planie, co jest w pewnym sensie zrozumiałe.

Jednakże dla uzyskania ostatecznego obrazu sytuacji należy odpowiedzieć na bardziej złożone pytania łącznie z kwestią, czy muzea i zabytki techniczne mają służyć tylko współczesnym zwiedzającym? Ze względu na swoją funkcję dokumentacyjną i swoje wartości mają służyć także przyszłym pokoleniom !. Oryginalność czy autentyczność jako cele podstawowej teorii muzeologicznej, jako środek i gwarancja zachowania zabytków - to wszystko musi często przeważać bardziej niż zdawałoby się na pierwszy rzut oka. Mamy poniekąd sceptyczne podejście, jeśli chodzi o przyszłe zainteresowania zwiedzających zabytkami górniczymi poczynając od frekwencji, jak również jeśli chodzi o nawiązujące do niej rezultaty ekonomiczne i opłacalność. Częstotliwość dwóch autokarów dziennie, tzn. w przeliczeniu około od 36 – 500 osób zwiedzających rocznie, mogą osiągnąć chyba tylko bardzo atrakcyjne obiekty. Już taka pobieżna kalkulacja podobnie hipotetycznych liczb w kombinacji z prostymi przeliczeniami, jak zapotrzebowanie na personel obsługujący np. skansen górniczy, zużycie energii, inne niezbędne koszty eksploatacyjne, nie mówiąc o bieżącej czy generalnej konserwacji obiektów techniki znajdujących się na terenie mzueum czy skansenu, zewnętrznej prezentacji takiego urządzenia czy aktywnego dobudowania (uwzględnienie dalszego ewentualnego rozszerzenia ekspozycji) lub o innych wydatkach. W Saksonii w muzeach z budžetu dochody z frekwencji stwarzają maksymalnie jedną siódmą /jedna sedma/ calkowitych kosztów i minimalne 6/7 płaci (utrzymuje ) panstwo, powiat, wojewodstwo lub miasto lub iny zarządca.

W krajach przemysłowo rozwiniętych jak Polska czy Czechy, dla większości społeczeństwa zabytki techniki i nauk technicznych, a więc także i zabytki górnicze, mogą być mało atrakcyjne. Popularyzowanie turystyki do zabytków górniczych, a więc oddziaływanie na świadomość społeczną i na politykę regionalną może odegrać zapewne swoją rolę, także jeśli chodzi o adaptowanie tych obiektów do nowych funkcji, jednakże nie stanowi to panaceum. To wszystko stanowi materiał nie na naszą jedną konferencję, ale na kilka kolejnych.

W dniu 17 czerwca 2003 r. możliwosci rozwoju turystyky industrialnej w wojewodstwie Śląskim były tematem konferencji zorganizowanej przez katowickie Centrum Dziedzictwa Górnego Śląska. Gółownym tematem konferencji było dziedzictwo przemyslowe i jego wykorzystanie dla potrzeb turystyki. Inspirującym referatem – także do warunków w Republice Czeskiej był referat pana Andrzeje Kozłowskego z Polskiej Organizacjacji Turystyki (POT) a publikacja Turystyka w gminie i powiecie , praca zbiorowa pod redakcja Andrzeja Gordona (Warszawa , POT 2003).

Z przesłych spotkań szczegółowe zasady i wnioski dała II. konferencja Ochrona Zabytków Górniczych, aspekty organizacyjne, finansowe i prawne (Gliwice, 24. października 2003). Szczegolnie realistyczne sporzenie analyticzne ku możliwoscią rozwoju turystyki industrialnej prezentowała mimo innych wystąpień Marzena Lamparska –Wieland: w temacie; wstępne wyniki badan ankietowych.

Warto tu podkreślić, że jeszcze nie bierzemy pod uwagę (a politycy z nami), czy budżet państwa lub środki z innych źródeł wystarczą przynajmniej na to, co jest prawnie zobowiązujące! Do wzajemnego wyjaśniania sobie z reprezentantami sfery czysto politycznej, sobie i im, zawsze pożądane będą analizy, jak i na ile lub czy w ogóle, turystyka może przyczynić się do pozyskania ewentualnych nowych miejsc pracy i gdzie operowanie tymi pojęciami bez kwantyfikacji i merytorycznych analiz jest tylko frazesem w całkiem przejrzystej grze populistycznej.

Macierz Górnicza wita naturalnie nowoczesny biznes turystyczny i jego strategię łącznie z turystyką górniczą. Turystyka ta w Republice Czeskiej jest kierunkiem wyższych studiów oraz przedmiotem nauczania w innych szkołach. W dniu 13 października 2004 roku odbędzie się w Ostrawie międzynarodowe sympozjum na temat nauczania prowadzenia ruchu turystycznego. (Mezinárodní kolokvium na téma výuka problematiky cestovního ruchu na vysokých, středních a odborných středních školách. - nazwa sympozjum). Dla zainteresowanych o materiały po konferencyjne z referatami uczestników z III. Miedzynarodowego Festiwala Filmow o przemyslowych zabytkach podaje adres kontaktowy e-mailowy: vaclav.lednicky@vsb.cz

Popularyzacja czeskiego dziedzictwa przemysłowego pod koniec XX wieku była w Polsce już przez nas prezentowana na sesji naukowej w Katowicach w dniach 14 - 16 września 2000 roku. (Architektura przemysłowa i zabytki techniki na Śląsku w dobie restrukturyzacji - Centrum Dziedzictwa Kulturowego Górnego Śląska, Katowice 2000, str. 165 - 170)- lącznie ze spisem literatury uzupełniającej etapy popularyzacje pod koniec XX.wieku od lat 80-tych. Popularyzacja ta i jej metodyka w Republice Czeskiej jest kontynuowana, jak świadczą o tym przywiezione przez nas materiały; Strategie propagace České Republiky 2004-2010.(CzechTourism, Praha 2004) www. CzechTourism.cz, www. CzechTourism.com.cz

Do najlepszego poznania, metod i wyników w promowaniu turystyki przemysłowej, możemy opracować program (i pomóc w jego realizacji) co najmniej dwudniowej wizyty zarówno w instytucjach profesjonalnych jak i stowarzyszeniach miłośników zabytków górniczych, a przede wszystkim w tych organizacjach, które są wzorem pod względem turystycznym i ekonomicznym dla promowania tego rodzaju turystyki.

Hornické muzeum Příbram VI- Březové Hory http://www.pb.cz/muzeum.htm http://www.muzeum-pribram.cz, Výzkumné centrum průmyslového dědictví (VCPD), Pod Juliskou 4, Praha 6, tel. 224 351 856, Ksztalcenia studentow, przyslych architektow. Registr průmyslového dědictví. http://vcpd.cvut.cz , Železnorudný důl Chrustenice –Das Erzbergwerk Chrustenice bei Beroun tel. 222718388 , 604 127 692 , 606 885 595 laco.lahoda@seznam.cz,

Muzeum těžby a dopravy vápence, skanzen Solvayovy lomy. Společnost Barbora,Za poštou 13 (www.osf.cz/barbora) Regionální muzeum se specializací na zlato, 254 01 Jílové u Prahy tel.241 950 791 e-mail : regmuzeum@cbox.cz Oblastní muzeum v Mostě, , Československé armády 1360,434 38 Most e-mail: reditel@muzeum-most.cz tel.: +420 476 442 (www.muzeum-most.cz), Národní technické muzeum , Kostelní 42, 170 00 Praha 7,expozice hornictví. e-mail : Josef. Priplata@ntm.cz. i z którymi dobrze się nam współpracuje .

PhDr Miloš Zárybnický

(Text 10 www HM SMČ T-XI.O4-turistika průmyslová)

text 11

Výstavy

Jako první jsme vybrali SYMETRIA I SYMBOL v polském Zabrze. Putovní výstava je výsledkem fundace Zollverein z Essenu.

Představuje návrhy a realizace architektů Schuppa a Kremera, mnoha architektonicko- konstrukčních prací mimo jiného uznaných později i tím,že jejich dva z mnoha vyprojektovaných montánních závodů se ocitly na listině chráněných UNESCO.Jinak také kořeny a východiska jiných dalších architektů lze vysledovat právě ve společném díle Kremera a Schuppa.Výstava poputuje do Vroclavi a poté možná do Vídně.Zřejmě přes naší republiku.V záři 2005 bude již III. bienale INDUSTRIÁLNÍ STOPY ,v Praze a na Kladně. Byla by to příjemná shoda termínů - zařazení této výstavy do programu.

(Text 11 www HM SMČ V-XI.O4 výstava Symetrie a symbol)

text 13

turistika průmyslová

RUDA SLASKA A JEJÍ HORNIČTÍ ZÁCHRANÁŘI

Pro česko-polskou záchranářskou výstavu v roce 2005, k výzkumu bezprostředních názorů na naše pojetí , jsme si vybrali stanici při dole Pokój v Rude Šl. Objevili jsme náhodně , když jsme si tamní osídlení a terény u zrušených i fungujících šachet tohoto katastru přijeli prohlédnout. Záchranářská stanice , jak v prostorách, určených pro uložení a opravy dýchací a další techniky , tak v sále pro školení a místnostech pro odpočinek mužstva , je velice vkusně a zároveň prakticky zařízená. Nechybí četné památky na činnost stanic dnes již neexistujících , jejich prapory, soška sv. Barbory apod . Za stanici zodpovídající Mgr. Ing. Kazimir STANIK i šéf stanice Mgr. Ing. Krzysztof BUCHTA pečlivě opatrují dokumenty k minulosti stanice , která sahá přinejmenším k roku 1919.

Zkráceně řečeno jsou oba pánové i jejich staniční mechanik akcí nadšeni a připraveni pomoci. Obdobně jako záchranáři odjinud (Wodzislaw , Rybnik), s kterými jsme už také k výstavě besedovali. Než jsme stačili zhotovit o návštěvě v Rudě zápis pro hlavní pořadatele Muzeum uhelného hornictví v Zabrze , přišel nám text z historii šachty Pokój , odesilatele. Zřejmě i autora jsme nestačili identifikovat, tak mu alespoń takto (než ho odhalíme) DĚKUJEME a práci Vám předkládáme.

Text 13 - 250 lat kopalni „Pokój”

1. Wstęp
Jedną z najstarszych kopalń węgla kamiennego w Polsce jest kopalnia „Pokój” w Rudzie Śląskiej, której rodowód sięga połowy XVIII wieku.

Jej historia to losy górniczych pokoleń związanych z Rudą, Czarnym Lasem, Nowym Bytomiem, Wirkiem, Orzegowem i Godulą. To także scalane z biegiem czasu nadania wielu niegdyś samodzielnych jednostek organizacyjnych, jako naturalna kolej rzeczy wynikająca z wyczerpywania złoża.

XVIII wiek w Europie to początek rewolucji przemysłowej. Wydobycie węgla podobnie jak i produkcja żelaza i stali uzależnione było od ogólnoświatowego zapotrzebowania na te towary. W okresie feudalnym zapotrzebowanie to było niezmiernie ograniczone i istniejąca wówczas technologia produkcji żelaza pokrywała całkowicie jego zapotrzebowanie. Rewolucja przemysłowa XVIII stulecia, wynalazek pary jako siły napędowej, i cały szereg odkryć i wynalazków zwiększyło w sposób gwałtowny zapotrzebowanie na produkty wyjściowe, to jest węgiel i żelazo.

W przedstawionej sytuacji powstała możliwość pełnego wykorzystania bogactw naturalnych naszego regionu.

2. Kopalnia „Walenty Wawel”
W roku 1748 kupił ówczesne wsie Rudę i Biskupice pochodzący z Brandenburgii baron Wolfgang von Stechov.

Sprowadził ze sobą dwóch saskich górników, którym polecił wykonać szyb – spodziewając się, że w ten sposób odkryje złoża żelaza dla swojego zakładu hutniczego. Górnicy zamiast rudy żelaza odkryli węgiel.

W roku 1751 baron przekształcił swoje posiadłości w majorat (majątek który nie podlegał podziałowi między spadkobierców, lecz przechodził w całości w posiadanie najstarszego w rodzie). W dniu 20 listopada 1751 roku baron von Stechov złożył wniosek o uzyskanie nadania dla uruchomionej kopalni „Brandenburg”.

23 stycznia 1752 roku król pruski Fryderyk Wielki zatwierdził akt prawny dotyczący utworzenia majoratu oraz kopalni. Data tego dokumentu jest uważana za moment powstania późniejszej kopalni „Wawel”, która w roku 1995 połączona została z kopalnią „Pokój” w jeden organizm. Tak więc kopalnia „Pokój” może poszczycić się 250-letnią, nieprzerwaną egzystencją. Aby w pełni uświadomić sobie jak wiele czasu upłynęło od momentu położenia podwalin pod nowoczesny przemysł wydobywczy w Rudzie Śląskiej, warto przypomnieć, że w chwili powstania kopalni „Brandenburg” na tronie polskim zasiadał August III. Do czasu koronacji Stanisława Augusta Poniatowskiego pozostało jeszcze 11 lat a przed Polską był jeszcze tragiczny okres rozbiorów. W roku 1769 król pruski wydał nowe prawo górnicze dla Śląska i hrabstwa kłodzkiego, które podporządkowywało kopalnie węgla kamiennego państwowym władzom górniczym i zobowiązywało właścicieli do uzyskiwania nadań na ich eksploatację.

W związku z tym kolejny posiadacz majoratu – Franciszek Karol von Stechov zgłosił 26 sierpnia 1770 roku kopalnię pod nazwą „Brandenburg” wielkości 1 pola podstawowego i 20 miar górniczych (czyli około 20 tysięcy m2) uzyskując 1 listopada 1770 roku nadanie górnicze. Eksploatowany pokład węgla miał około 3 metrów grubości. Udostępniony był za pomocą upadowych i szybów o głębokości od 8 do 56 metrów.

Kopalnia do początków XIX wieku była czynna tylko przez kilka miesięcy w roku, a jej produkcja wynosiła – zależnie od zapotrzebowania - od kilkuset do paru tysięcy ton na rok, liczba robotników wahała się od kilku do kilkunastu.

Franciszek Karol von Stechov zmarł bezpotomnie 9 września 1798 roku. Majorat odziedziczył syn jego ciotki (kuzyn barona) hrabia Karol Franciszek von Ballestrem. Od tej pory, aż do roku 1945 majorat pozostawał własnością Ballestremów.

Jego kolejnymi właścicielami byli:

a następnie jego potomkowie:

W 1803 roku wydobycie kopalni wynosiło 3,5 tysiąca ton. Ponieważ udostępnione zasoby kopalni się wyczerpywały, Ballestremowie uzyskali w latach 1805, 1810 i 1823 powiększenie jej pola eksploatacyjnego. Węgiel używany był w miejscowych, niewielkich zakładach przemysłowych. Głównym jednak odbiorcą stały się huty cynku.

Głębokość eksploatacji do połowy XIX wieku nie przekraczała kilkudziesięciu metrów. Zbudowany w 1823 roku nowy szyb w kopalni „Brandenburg”, najgłębszy w tym okresie w Rudzie miał 85 metrów. Do odwadniania wyrobisk i wyciągania urobku na powierzchnię stosowano już maszyny parowe. Udostępniony pokład węgla rozcinano chodnikami na filary, które wybierano na zawał. Wyrobisko obudowywano drewnianymi stojakami i stropnicami.

Węgiel urabiano początkowo ręcznie wycinając wrąb przy spągu za pomocą szpicaków i młotów, a następnie rozbijając podciętą ławę. Dopiero w latach czterdziestych zaczęto rozsadzać węgiel prochem strzelniczym, stosowanym dawniej tylko do robót w kamieniu. Urobek ładowano do skrzyń lub koszów wzmocnionych żelaznym okratowaniem i wleczono po spągu pod szyb, w którym posługiwano się kołowrotem i liną. W upadowych posługiwano się też do transportu taczkami lub małymi wózkami, tzw. psami. W związku z tym załoga kopalni, licząca zwykle kilkudziesięciu robotników dzieliła się na trzy kategorie : rębaczy, którzy urabiali węgiel, szleprów którzy ładowali urobek do skrzyń i wlekli (niemieckie „schleppen” – wlec) po spągu, oraz ciągarzy, którzy wyciągali urobek kołowrotami na powierzchnię.

Oprócz tego pracowali w kopalniach kowale, którzy ostrzyli (przekuwali) narzędzia do urabiania węgla, cieśle kierujący ustawianiem obudowy oraz maszyniści i palacze, którzy obsługiwali maszyny. Z biegiem czasu, gdy do transportu podziemnego zaczęto używać wozów, a w szybach pojawiły się klatki wyciągowe i maszyny z napędem parowym, dawne nazwy nabrały nowej treści : rębacze wykonywali otwory strzałowe i rozsadzali węgiel, szleprzy stali się ich pomocnikami, a ciągarze lub wozacy obsługiwali transport podziemny.

Przewietrzanie kopalni wobec niewielkiej głębokości i małej rozciągłości wyrobisk odbywało się zwykle przez naturalny przepływ powietrza. Dla jego przyśpieszenia zawieszano czasem w szybach wydechowych żelazne kosze z płonącym węglem lub koksem. W roku 1846 zaistniał nowy impuls dla rozwoju górnictwa W Rudzie. W roku tym zakończono budowę pierwszej linii kolejowej łączącej Berlin z Mysłowicami. Przebiegała ona między innymi przez Rudę, Chebzie i Świętochłowice. Przedtem zużycie węgla ograniczało się do najbliższych okolic, brakowało bowiem na Górnym Śląsku dróg wodnych, a transport konny na większe odległości był nieopłacalny.

Umożliwienie wysyłek na odległe rynki wpłynęło na szybki wzrost wydobycia. Łączyło to się ze zwiększeniem głębokości eksploatacji i szybkim postępem technicznym. Wzrost wydobycia i głębokości kopalń łączył się ze zwiększeniem ich pól górniczych, eksploatowanie małych kopalni głębokimi szybami było bowiem nieopłacalne. Mniejsze, dawniej nadane kopalnie i pola górnicze były za zezwoleniem władz górniczych łączone. W 1856 roku przyłączono do kopalni „Brandenburg” pola „Neue Brandenburg” i „Fabriqe”, tak że obszar jej doszedł do 1,6 km2.

W roku następnym skonsolidowano kopalnię „Catharina” powiększając ją do 1,1 km2 . Połączenie pól kopalni „Wolfgang” z polami : „Ruda”, „Carl Ludwig”, „Carl Emanuel”, „Julius”, „Golden Sonne”, „Cicero”, i „Christoph” dokonane w 1890 roku doprowadziło do powstania kopalni „Wolfgang” dysponującej obszarem górniczym 4,6 km2. Te dwie kopalnie, tzn. „Brandenburg” i „Wolfgang” w wyniku dalszych konsolidacji i podziałów utworzą w 1931 roku kopalnię „Wolfgang Wawel”, która w roku 1936 zmieni nazwę na „Walenty Wawel”.

3. Kopalnia „Paweł”

Jak już wyżej wspomniano właścicielami kopalni „Brandenburg” była rodzina Ballestremów. Od roku 1800 pracował w ich dobrach jako oficjalista Karol Godula, a od roku 1808 został zarządcą ich majątku. Postać Goduli, który własną pracą dorobił się wielkiego majątku obejmującego kopalnie, huty i dobra ziemskie, obrosła z biegiem lat licznymi legendami. W rzeczywistości był on synem nadleśniczego w Makoszowach, posiadającego również własne dość duże gospodarstwo rolne.

Karol Godula ukończył szkołę realną prowadzoną przez cystersów w Rudach Raciborskich, później zaś uczęszczał przez parę lat do szkoły głównej w Opawie. Otrzymał więc jak na swoje czasy stosunkowo wysokie wykształcenie. Jako zarządca majoratu Ballestremów otrzymał w 1815 roku udziały w hucie cynku, które stały się zaczątkiem jego późniejszej fortuny.

Taki sposób wynagradzania wyższych urzędników zamiast wypłacania im premii pieniężnych, był zresztą przyjęty w rodzinie Ballestremów, którzy prawdopodobnie uważali, że zarządcy będą się w tych warunkach bardziej troszczyli o wspólny interes – chlebodawcy i własny. Karol Godula dołączył do szeregu przedsiębiorców węglowych w roku 1840. W 1842 roku otrzymuje zatwierdzenie na kopalnię „Ehrenfried”. W tymże samym roku zakłada kopalnię „Margarethe” a w następnym 1843 kopalnię „Veronika” na terenie Rudy. i „Nową Wolność” na pograniczu Orzegowa i Chebzia.

Karol Godula zmarł bezpotomnie w roku 1848. Swój ogromny majątek wartości 2 milionów talarów zapisał córce swej posługaczki sześcioletniej wówczas Joannie Gryzik, która otrzymała później tytuł szlachecki i nazwisko Gryczyk von Schomberg Godulla. Zapisując swe posiadłości jednej osobie Godula zapobiegł ich rozproszeniu. Joanna Gryzik w roku 1858 poślubiła hrabiego Jana Ulryka von Schaffgotscha (1831 – 1915). Kopalnia „Paulus” w Orzegowie nadana w roku 1842 dla Karola Goduli była eksploatowana od roku 1847.

W 1856 roku połączono ją (pod nazwą „Zjednoczona Kopalnia Paulus”) z kopalniami i polami górniczymi:

W latach 1861 i 1881 przyłączono do niej dalsze kopalnie i pola górnicze:

Kopalnia „Orzegow” została nadana w roku 1832, a w roku 1837 przyłączono do niej kopalnię „Stein” (nadaną w roku 1824). Obie kopalnie eksploatowano jako samodzielny zakład do roku 1878. Kopalnia „Hohenzollern” w Chruszczowie powstała w 1870 roku z połączonych pól górniczych „Hohenzollern”, „Klein”, „Comtesse” i „Elinor”. W latach 1870 –73 zbudowano w niej szyby wydobywcze „Hohenzollern” i „Kaiser Wilhelm” i od 1873 roku rozpoczęto eksploatację węgla. W roku 1882 kopalnie „Paulus, „Orzegow” i „Hohenzollern” wraz polami górniczymi „Romanus”, „Carls Ehre”, „Riese” i „Johannes Gluck” połączono w jedną kopalnię „Paulus Hohenzollern” o powierzchni 17,1 km2.

Przeprowadzone w ciągu kilkudziesięciu lat konsolidacje kopalń nie były łatwe, należało bowiem bądź nabyć bądź też uzyskać drogą umowy te pola górnicze w których hrabina Schaffgotsch posiadała tylko część udziałów. Wymagało to niejednokrotnie długotrwałych pertraktacji z dawnymi właścicielami. Było to jednak konieczne, aby zapewnić wystarczające zasoby do nowych kosztownych szybów, które udostępniały nowe pokłady węgla.

W rezultacie budowy tych szybów kopalnia „Paulus Hohenzollern” została rozdzielona na cztery rejony eksploatacyjne:

Na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku zaczęto wprowadzać w kopalniach Schaffgotschów, obok transportu konnego, przewóz za pomocą liny bez końca, przesuwanej przy użyciu koła napędowego, poruszanego przez maszynę parową. Do liny przyczepiano wozy o pojemności 500 kg urobku.

Na powierzchni używano początkowo również transportu konnego, a w latach 1859 – 62 przeprowadzono próby z lokomotywami parowymi, które od roku 1873 znalazły szersze zastosowanie. W 1883 roku w kopalni „Paulus Hohenzollern” wprowadzono do przewozu podziemnego pierwszą w pruskim górnictwie lokomotywę elektryczną.

Połączona kopalnia „Paulus – Hohenzollern” była jedną z największych na Górnym Śląsku. Jej wydobycie w ciągu 30 lat (1883 – 1913) zwiększyło się przeszło trzykrotnie. Dalszy wzrost produkcji w latach I wojny światowej był rezultatem postępującej rozbudowy rejonu „Grafin Johanna” . Natomiast wydajność pracy, stosunkowo wysoka już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, w późniejszych okresach ustabilizowała się a następnie wykazywała spadek, będący rezultatem zwiększenia się głębokości kopalni oraz nasilenia robót udostępniających i przygotowawczych. Pod koniec I wojny światowej i na początku okresu międzywojennego nastąpił spadek wydobycia i wydajności pracy.

Spowodowane to było niewystarczającą aprowizacją górników, strajkami i zaburzeniami które powodowały przerwy w pracy, skróceniem w 1918 roku dnia pracy do ośmiu godzin, wreszcie odejściem jeńców wojennych i robotników z Królestwa Polskiego po zakończeniu wojny. Ten ostatni czynnik spowodował też spadek liczby zatrudnionych, zwłaszcza w rejonie „Godulla”. Przeprowadzona w 1922 roku granica państwowa polsko-niemiecka przecięła kopalnię „Paulus – Hohenzollern” w ten sposób, że po stronie polskiej znalazły się rejony eksploatacyjne „Godulla” i „Gothard” a po stronie niemieckiej „Hohenzollern” i „Grafin Johanna”. Przekształcono je w odrębne kopalnie. Rejon „Godulla” stał się kopalnią „Paweł’, rejon „Gothard” kopalnią „Karol”, rejon „Hohenzollern” kopalnią „Hohenzollern” (od 1945 roku Szombierki”), a rejon „Grafin Johanna” kopalnią o tej samej nazwie, z którą po 1939 roku połączono nowo zbudowaną kopalnię „Berve” (od 1945 roku kopalnia „Bobrek”).

4. Kopalnia „Wanda Lech”
Kopalnia „Wanda-Lech” położona w dzielnicy Wirek powstała przez połączenie 1 lutego 1938 roku dwóch niezależnych zakładów górniczych : kopalń „Wanda” dawniej „Lithandra” i „Lech” dawniej Hillebrand”

Kopalnia „Hillebrand” została założona w 1830 roku. Należała do gwarectwa którego udziałowcami był między innymi wspomniany już wcześniej Karol Godula. Kopalnia przechodziła różne koleje losu, zmieniali się właściciele. Kiedy w roku 1899 kopalnia przeszła na własność hrabiny Joanny Schaffgotsch nastąpił jej dynamiczny rozwój o czym świadczy stały wzrost wydobycia (1873r – 59,9 tys. ton, 1913r – 351,9 tys ton).

Kopalnia „Hillebrand” stanowiła część eksploatowanej od 1802 roku kopalni „Błogosławieństwo Boże” w Wirku należącej do bytomsko-siemianowickiej linii Donnersmarcków. W 1904 roku zbudowano tam szyb wydobywczy „Hillebrand” od którego kopalnia otrzymała nazwę. W kopalni istniał także szyb wydobywczy „Andrzej” zbudowany w latach osiemdziesiątych XIX wieku, unieruchomiony w 1926 roku. Budynek nadszybia szybu „Andrzej” istnieje do dnia dzisiejszego i stanowi obiekt zabytkowy. Po likwidacji w 1931 roku szybu „Artur” kopalni „Błogosławieństwo Boże”, szyb „Hillebrand” przemianowany w 1935 roku na „Lech”, traktowany jako odrębna kopalnia, został w 1938 roku włączony do kopalni „Wanda”

Warunki wybierania w obu łączonych kopalniach były różne i stąd również stosowane technologie różniły się od siebie. Kopalnia „Wanda” do 1935 roku opierała swoje wydobycie całkowicie na wybieraniu pokładu 405 o grubości 6m, który zalegał płytko dając węgiel czysty i wysokokaloryczny, przy czym poziom wydobywczy był na głębokości 180m. Ze względu na bardzo dobre warunki geologiczno-górnicze, w kopalnię tę prawie nic nie inwestowano, tak w kierunku poszerzenia frontu wydobywczego czy wprowadzania mechanizacji procesów produkcyjnych. W kopalni „Lech”, w której wybieranie pokładu 405 zakończono w roku 1914, przystąpiono do wybierania pokładu 418 (o grubości około 3m) i pokładu 502 (o grubości 5,5 do 6,0m) zalegających na głębokości 500 do 700m.

Z uwagi na to, że na tej głębokości warunki górniczo-geologiczne były o wiele trudniejsze, występował metan oraz silne tąpania, kopalnia zwiększała mechanizację procesów produkcyjnych. W roku 1938 połączona kopalnia „Wanda-Lech” uzyskała 875,2 tys ton węgla.

5. Kopalnia „Pokój”
Powstanie kopalni „Pokój wiąże się z wieloletnimi dążeniami huty „Pokój” do stworzenia w jej pobliżu bazy węglowej.

Lekarz spółki brackiej Wilhelm Schulz z Chorzowa 14 marca 1841 roku otrzymał nadanie na prowadzenie kopalni „Friedrich Wilhelm” i „Vorsicht”. Połowę udziałów otrzymało miasto Bytom jako właściciel gruntu. Odkrywka kopalni „Friedrich Wilhelm” znajdowała się na terenie huty „Zgoda” a kopalnia „Vorsicht” na terenie dzisiejszego Nowego Bytomia. Schulz kopalń nie uruchomił, ale w ciągu dwóch miesięcy po nadaniu bardzo korzystnie sprzedał je hrabiemu Renardowi i Karolowi Goduli – pierwszemu dla hut żelaza, drugiemu dla pobliskich cynkowni. Mimo początkowych trudności Spółka Minerwa działająca w interesie huty „Pokój” doprowadziła w roku 1858 do konsolidacji obu kopalń pod nazwą „Friedrich Wilhelm”. Ograniczono czasowo działalność inwestycyjną z uwagi na przesilenie na rynku żelaza, a potrzebny węgiel Spólka zabezpieczała z innych kopalń, zwłaszcza „Lithandry”.

Rozwój huty „Pokój”, a w związku z tym wzrost produkcji, wymagał dużych ilości węgla koksującego. Kontynuowano więc dawne zamierzenia o utworzenie własnej bazy węglowej. Początkowo pobierano węgiel z szyby „Minerwa” w Porębie, w polu zabrskiej kopalni państwowej „Królowa Ludwika” . Dla uzyskania większej ilości węgla wydzierżawiono część pola wspomnianej kopalni, wydrążono obok szybu „Minerwa” nowy, własny szyb „Schmieder”. Nowy szyb uruchomiono w roku 1874. W ten sposób utworzono dla huty na okres 25 lat tymczasową bazę węglową. Od roku 1895 węgiel z szybu „Schmieder” zaczęto sprowadzać dla huty przy pomocy nowo wybudowanej kolejki linowej.

Obliczony okres trwania dotychczasowego zaopatrzenia huty w węgiel zbliżał się do końca. Ale już w roku 1897 huta „Pokój”, jak i cały przemysł hutniczy, odczuły brak wystarczających ilości koksu. Jednak huta „Pokój” miała już na widoku nowe możliwości pozyskiwania węgla - projektowana sprzedaż czarnoleskiego areału miejskiego i zaangażowanie w budowę własnej kopalni. W listopadzie 1899 roku złożono ponownie do władz górniczych wniosek o uruchomienie kopalni „Friedrich Wilhelm”. Jeszcze przed tym faktem zaczęto głębienie szybów „Anna” i „Maria” oddalonych od siebie o kilkadziesiąt metrów, w samym środku nadania. Równocześnie głębiono szyb „Barbara” dla przewietrzania.

Celem odkrycia nowych pokładów pogłębiono oba szyby do 420m, a szyb „Barbara do 280m. Załoga kopalni liczyła 220 osób. Z polem kopalni „Friedrich Wilhelm” połączono w roku 1902 części pól unieruchomionych kopalń „Sara” i Eintracht”. Obszar pola górniczego kopalni wyniósł 2,8 km2. Początkowo kopalnia posiadała starą nazwę. Dopiero po przyłączeniu części pól „Sara” i Eintracht” nadano kopalni nazwę „Kopalnia Pokój” („Friedensgrube”) ze względu na związek kopalni z hutą „Pokój”. W latach 1913 – 15 wybudowano drugi szyb wentylacyjny w pobliżu łaźni huty „Pokój” – szyb „Żużlowy” o głębokości 338m. Zastąpił on dawny szyb wentylacyjny „Barbara”.

6. Połączenie kopalń „Wanda-Lech” i „Pokój”

W kopalni „Pokój” której obszar górniczy po wojnie wynosił około 3 km2 wyeksploatowano najcenniejsze pokłady na obszarze 1,8km2. Reszta tj. 1,2 km2 obszaru górniczego stanowiły filary ochronne dla szybów, pod hutą „Pokój” i miastem Nowym Bytomiem (obecnie dzielnicą Rudy Śląskiej).

W ciągu dziewięciu lat aż do 1955 roku kopalnia prowadziła eksploatację w obszarze górniczym kopalni „Wanda-Lech”.

W roku 1951 na podstawie ekspertyzy prof. Witolda Budryka rozpoczęto wybieranie pokładów w filarze ochronnym pod hutą „Pokój” systemem ścianowym. Eksploatacja te trwała sześć lat i trzy miesiące.. Przyniosła w efekcie 1 375 tysięcy ton wysokogatunkowego węgla. Była to pierwsza w dziejach polskiego górnictwa udana próba wybierania węgla tym systemem z pokładów położonych pod wielkim zakładem przemysłowym. Sprawa ta stała się głośna w kraju i za granicą. Pisała o tym prasa codzienna i fachowa prasa górnicza. Roboty pod hutą „Pokój” kontynuowano jeszcze w latach następnych uzyskując około 900 tysięcy ton węgla. W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych wydobycie utrzymywało się mniej więcej na jednym poziomie tj. od 600 tys. ton do 700 tys. ton rocznie.

Losy kopalni „Pokój” coraz bardziej wiązały się z losami sąsiedniej kopalni „Wanda-Lech”. I tak 1 kwietnia 1968 roku decyzją Ministra Górnictwa i Energetyki połączono w jeden organizm administracyjny kopalnię „Wanda-Lech” i kopalnię „Pokój” pod wspólną nazwą KWK „Pokój”. Celem połączenia kopalń było zintegrowanie obszaru górniczego, skoncentrowanie produkcji, skrócenie dróg transportowych, odstawczych, wentylacyjnych i dojściowych.

Wobec wyczerpywania się zasobów na poziomach płytszych tj. 180, 250, 320 i 350m roboty górnicze skoncentrowano na poziomach 600 i 790m. Pociągnęło to za sobą konieczność uzbrojenia szybu „Wanda” i budowy nowego, kompleksowego poziomu 790m. Przejście z eksploatacją na większą głębokość spowodowało wystąpienie zagrożeń tąpaniami, metanowego i pogorszenie warunków klimatycznych. W związku z tym zaistniała konieczność modernizacji sieci wentylacyjnej, budowy nowych stacji wentylatorów głównych, budowy stacji odmetanowania oraz stacji sejsmicznej.

7. Połączenie kopalń „Walenty Wawel” i „Paweł”
W 1970 roku, czyli w ostatnim roku samodzielnego istnienia kopalń „Walenty Wawel” i „Paweł”, miały one odrębne szyby, poziomy wydobywcze, urządzenia wyciągowe, sortownie, zwałowiska węgla i kamienia oraz zbiorniki podsadzkowego. Z filarów ochronnych uzyskiwano w kopalni „Walenty-Wawel” 17,2% a w kopalni „Paweł” aż 90% wydobycia. Z podsadzką hydrauliczną wybierano w kopalni „Walenty Wawel” 28,6%, a w kopalni „Paweł” 70,9% węgla. Ze względu na kończące się zasoby kopalni „Paweł” nie stosowano w niej kombajnów i eksploatacji ścianowej.

Z dniem 1 stycznia 1971 roku kopalnie „Walenty Wawel” i „Paweł” zostały połączone w jedno przedsiębiorstwo pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego „Wawel” w Rudzie Śląskiej. Obszar górniczy nowej kopalni wynosił 12,28 km2, przy czym 3,5 km2 stanowił obszar byłej kopalni „Paweł”, ujętej w nomenklaturze nowego przedsiębiorstwa jako Ruch II, natomiast pole dawnej kopalni „Walenty Wawel” jako Ruch I.

Połączenie kopalń oraz uruchomienie wydobycia z nowych poziomów 620m i 800m pozwoliło na:

  • poprawę warunków bezpieczeństwa pracy, mimo wzrostu stopnia zagrożenia, szczególnie metanowego i tąpaniami.
  • Stan zasobów węgla według danych z 1 stycznia 1971 roku był następujący : zasobów bilansowych 155,8 mln. ton, przy czym zasobów w filarach ochronnych 98,5 mln. ton. Zasoby te w miarę eksploatacji były wyczerpywane, w związku z czym kopalnia przejmowała zasoby bilansowe z sąsiednich kopalń co powodowało przesunięcie granic eksploatacji do obszarów górniczych kopalń „Pokój”, „Śląsk-Matylda”, „Zabrze Bielszowice” i „Halemba”.

    8. Połączenie kopalń „Pokój” i „Wawel”

    Kopalnie Węgla Kamiennego „Pokój” i „Wawel” wraz z grupą sześciu kopalń z terenu Zabrza, Rudy Śląskiej, Świętochłowic, Chorzowa i Siemianowic postanowieniem Sądu Rejonowego w Katowicach z dniem 1.04.1993 roku przekształcone zostały w jednoosobową Spółkę Skarbu Państwa o nazwie: Rudzka Spółka Węglowa S.A.. Zarząd Rudzkiej Spółki Węglowej S.A. rozpoczął działania zmierzające do głębokiej restrukturyzacji w podległych mu kopalniach, co w konsekwencji miało doprowadzić do dostosowania górnictwa węgla kamiennego do warunków gospodarki rynkowej i międzynarodowej konkurencyjności.

    Analiza wskaźników techniczno-ekonomicznych i finansowych osiągniętych przez KWK „Wawel” w 1994 roku, zwłaszcza ujemny wynik finansowy brutto wynoszący -31,3mln zł, przy ujemnej akumulacji jednostkowej -31,5zł/t, przy jednoczesnym sczerpaniu się zasobów (zasoby operatywne wynosiły około 3 mln ton) wymusiła na Zarządzie Rudzkiej Spółki Węglowej S.A. postawienie zakładu górniczego „Wawel” w stan likwidacji. W celu pełnego wykorzystania potencjału ludzkiego i technicznego kopalni „Wawel”, przy jednoczesnym uniknięciu niepokojów społecznych i zwolnień pracowników podjęto decyzję o jej likwidacji poprzez połączenie z KWK „Pokój”, której wynik finansowy brutto był dodatni 5,9 mln złotych, przy akumulacji +7,73 zł/t.

    Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy podjęło uchwałę w sprawie postawienia w stan likwidacji KWK “Wawel” przez połączenie z KWK “Pokój” z dniem 1.07.1995 r, określając termin likwidacji na dzień 31.12.1998 rok.

    Kopalnia „Pokój” funkcjonuje w przyjętej 1 lipca 1995 strukturze do dnia dzisiejszego.

    Literatura:

    (Text 13 www HM SMČ XII-O4 – Spolupráce polsko česká)

    text 14

    Jihlava XII.04

    K programu semináře „Stříbrná Jihlava 2004“ 17. až 19. 9.2004

    Většina příspěvků ukázala, že hornická archeologie dnes již své interpretační cíle dostatečně opírá o znalosti techniky a technologie od těžby po zpracování včetně úpravnictví. Přednesené texty jsou dnes již v tisku čili za několik měsíců budete moci posoudit i vy, do jaké míry autoři dokázali jít nad popis a kde občas bylo „přeagricolováno„. (To, když místo vysvětlení jisté situace a důkazů(!) autor ukáže některou ilustraci z Agricoly, o níž vysloví či letmo opře domněnku, že by mohla s jeho slohovou prací souviset.) Nic nenasvědčuje tomu, kromě někdy i nad míru hýřením těmi ilustracemi , že hledal také u stejně důležitého Erckera či jiných.

    Těchto jevů (důkazů i mládí a neopeřenosti badatelů !) naštěstí ubývá a při jihlavském semináři bylo bezesporné, že průkopníci a podporovatelé hornické archeologie u nás, v AÜ ČSAV slovutní pánové Kudrnáč a Richter, by ze svých následovníků měli hlavně potěšení.

    Zahraniční účast z Francie (viz níže ***) byli skutečnou ozdobou akce .Poskytli poznání francouzských odborných výsledků i tím, že v literatuře tolikrát opakovanou a připomínanou (o prameny řádně opřenou) prioritu použití střelných prací v hornictví 8. února 1627 v Banské Štiavnici nahradili stejně přesvědčivými údaji staršími. K zprostředkování této části referátů značně přispěla překladatelka, která ačkoliv nebyla z oboru zcela blízkého naší specializaci, neváhala kombinací jazykových znalostí a vlastní intuicí přiblížit i velice speciální partie.

    Nelze udělat výčet těch, kdo z pořadatelů a jak a čím ještě k úspěchu semináře přispěl. Určitě to byli moderátoři, zejména dr. Litochleb , kteří nedovolili řečníkům přetahovat stanovený čas . Na druhé straně již jmenovaný kolega dával možnost vždy jedné krátké reakce z pléna – protože není vhodné nechávat vše na nějakou diskusi závěrečnou k bloku či k celé akci! Na druhé straně moderátor jiný, u obou příspěvků , označených níže * *) , žádný prostor k diskusi nedal –že si to zasluhovali zmíním. Celkově a v řadě dalších kladů připomínalo zmíněné setkání v Jihlavě atmosféru dávnodávných hornických seminářů a dalších podniků šedesátých let minulého století, kde zakladatelsky působil prof. Kořan s mnohými dalšími badateli montánních věd u nás. A v kuloárech bylo prázdno, též důkaz, že bylo čemu naslouchat.

    Jistou omezenou šířku tématiky k rudnému hornictví hodlají pořadatelé zachovat i příště, což bude bohužel až v roce 2007. Příprava totiž není jednoduchá , včetně záležitostí finančních. Počítá se však s účastí i Poláků, možná i Slovensko se probudí a budeme se vzájemně více stýkat – na jejich straně bylo překážkou snad i jisté tamní politikum, pro které někdejší osvědčení účastníci od nich se u nás neobjevovali.

    Ve srovnání s předchozími semináři hlavně k historii hornictví a důlních prací na Vysočině, kdy první se konal v roce 1995, bylo jistou novinkou rozšíření o příspěvky , které účastníkům přiblížily také záchranu jak movitých tak nemovitých technických památek nedávné těžby. Spolu s rozvinutým několikametrovým posterem Hornické matice jsme ukázali k stříbru a k montánní archeologii pracujícím specialistům, do jaké široce zaměřené říše montánních historiků patří. A si by bylo zbytečné jim to ještě opakovat, ale zásadní příspěvky např. muzeologicky a metodologicky s hornictvím související nemohou škodit. Záměrem HM SMČ zde bylo vyzdvihnout i velmi důležité výkony dobrovolných zájemců o důlní historii a podzemí z jiných míst. V Jihlavě tyto aktivity trvají u několika skupin již do roku 1975, což i na semináři v příspěvku kolegy Prokopa zaznělo.

    Oba příspěvky (viz níže **) z Příbrami i Sokolovska byly zároveň o tom , že podobné aktivity a transféry jsou důkazem nesporné zodpovědnosti a historicko- technické vzdělanosti aktérů těchto činností.

    Jsou jistými průkopníky:

    o aktivní sbírkotvornou činnost a vyhledávání skutečných representantů je u nás z muzeologického pohledu vcelku pramalý zájem , u těch kdo řídí kulturu a určují na ni finanční prostředky to bude obdobné či horší, takže by nikdo nemohl tamním aktérům tak náročných transférů a záchranných akcí nic vytknout, kdyby jimi zachraněné exponáty skončily jinak ve šrotu či zapomenutí. Jak roky jdou, skanzeny rostou včetně jejich propagace a někdy nejrůznějších slavností, veselic až šibřinek v jejich areálech, ale jaksi ve zpoždění se zdají být pergoly nad tím, co shromážděné na volném povětří rezaví. A rezaví !!!

    Miloš Zárybnický

    Hrubý, P.: Hornická aglomerace na Starých Horách u Jihlavy

    Vosáhlo, J.: Hornická činnost na starohorském pásmu ve světle historických pramenů (korespondenčně)

    Zimola, D.: Nálezy keramiky ze Starých Hor u Jihlavy

    Malý, K.: Mineralogické zhodnocení starohorských nálezů

    Laštovička, Z.: Jihlavské hornictví v díle českých malířů 2. poloviny 20. století

    Fröhlich, J.: Archeologické doklady rudných mlýnů a stoup v Čechách, na Moravě a ve Slezsku

    Prokop, J.: Stručné pojednání o podzemí v Hostěradicích

    Šmerda, J.: Znojemské historické podzemí a jihlavští havíři

    Obšusta, P.: Dolování u Hor na Želetavsku

    Starý, J. - Šanderová, J. - Tomášek, M.: Cínový důl u Tisé skály

    **)Velfl, J.: Technická památka mezinárodního významu – vodní kolo dolu Drkolnov

    **) Beran, J.: Budování hornického muzea v přírodě v Krásně

    Rous, P. – Vilímek, L. - Malý, K.: Opevněné polohy u středověkých hornických areálů na Jihlavsku a Havlíčkobrodsku

    Havlíček, J. – Malý, K. - Rous, P.: Nález mlecích kamenů z rudního mlýna na katastru obce Stříbrné Hory na Havlíčkobrodsku

    Doležel, J.: Nový pramen k dějinám těžby stříbra na Brodsku v 16. století (listina Jindřicha Náze z Chřenovic z roku 1515

    Houzar, S. - Hrazdil, V. - Sadílek, J.: Dolování železných rud v okolí hradu Pernštejna na západní Moravě

    Hejna, M. – Kučerová-Charvátová, K. - Kučera, J. - Loun, J.: Historicko-montánní průzkum okrajových částí jílovského zlatonosného revíru (oblast Záhořan a Halířského žilného pásma)

    Velebil, D.: Výskyt polymetalických rud u Zvěstova, jz. od Vlašimi

    Haubelt, J.: Stručně o geotechnických pracích Eduarda Suesse

    Litochleb, J. - Sejkora, J.: Těžba, průzkum a výzkum zlata v okolí Zlátenky

    Bohátka, J. - Olišar, P.: SDD Jeroným u Čisté – zpráva o provedených pracích

    Zárybnický, M.: K činnosti Hornické matice slezsko-moravsko-české.

    ***) Marie-Christine Bailly-Maitre: Stříbrné doly ve středověké Francii (Les mines d´argent au Moyen Age dans la France Médiévale)

    ***) Francis Pierre: Techniky dolování (Les techniques de percement)

    V programu byla i prohlídka výstavy „Hornictví na Vysočině z pohledu archeologie“ v budově Muzea Vysočiny Jihlava, Masarykovo nám. 58. Seminář pokračoval společenským večerem v přírodě (občerstvení v podobě tradičního pečeného selete ) a exkursemi.

    (Text 14 www HM SMČ J - Jihlava XII.O4)

    text 15

    Výstava v Zabrze

    P I. O5 Porýní–Vestfálsko i spolupráce polsko-česká návazuje na Text 1-Internet HM SMČ z-XI.O4 P - Porýní–Vestfálsko - akce v Zabrze – ten nyní zde sub KKK

    V Zabrze nebyl čas zúcastnit se další výstavy, kterou otevřeli němečtí hosté v městském muzeu. Byla zmíněna jen takto: Ausstellung des Westfälischen Landschaftsverbandes Westfalen - Lippe (Westfälisches Industriemuseum): „Industriekultur. Industiredenkmale in NRW . Ansichtskarten aus dem Ruhrgebiet und aus Oberschlesien “ im Stadtmuseum Zabrze/Hindenburg

    Jde o soubor 40 panelů, které přibližují nejdůležitejší technické památky uvedenmého regionu, naznačují také, jak některé trsansféry byly rozsáhlé, technické náročně av mnohém vzorové provedením. Obsahově by tato výstava obohatila program zářijového bienalle technických památek (Kladno-Praha v září 2005)!

    Po Zabrze tato výstava bude už brzo nyní ve Walbrzychu, tudíž relativně velmi blízko našich severních hranic. Jistě by mělo význam naplánovat a realizovat další putování této výstavy u nás. Jisté pokusy v tomto směru činíme. Pokud německá strana na tento námět přistoupí, je ovšem do září ještě dlouhá doba, takže by předtím asi bylo vhodné vymyslet a vytvořit konrétní šňůru jejího vystavování na našem uzemí. Takový Liberec nebo i Ústí nad Labem ? Uvidí se, uvidíme.

    (Text 15 www HM SMČ P O5 – Porýní–Vestfálsko, výstava)

    text 16

    Conferenciér 2

    Vážení čtenáři,
    s uzávěrkou prosincového vydání našich stránek 2004 je tu zároveň příležitost popřát vám k Novému roku, do dalších dnů a měsíců, za Hornickou matioci slezsko moravsko českou zdraví a spokojenost . To obojí denně potřebujete a k tomu si přejeme vaší spokojenost s tím, co vám prezentujeme. Kromě aktualit naleznete i práce a podněty ke studiu montanistiky, ¨z nichž jistý výběr vyjde na CD-ROM .Potěšující by bylo , kdybyste nám i vy svými texty přispěli k tomu, co z českého a polsko- slezského hornictví a montánních dějin připravujeme.

    NEMŮŽEME ZASTAT V PLNÉ ŠÍŘÍ

    a podle našich tušení HLÁSAT, jak by vzájemná spolupráce , pokud jde o hornické společnosti a spolky ,mohla vypadat. Kdosi moudrý řekl, že posouzení jakéhokoliv činu či výkonu závisí také na kombinaci zdravého rozume s poznáním okolností , chcete-li kulis, v kterých se vše odehrává. Není to možná žádné zvláštní „moudro“, avšak je v něm skryta i metodika a motivace naše. Psali jsem k tomu už minule (Conferencier XI ) s mezititulkem.

    PROGRAM VŠECH ?

    Ta nejdůležitějsí role nejen matiční je dávat lidi dohromady s hlavním užitkem vlastním: VŠE DOBRÉ SE OD NICH UČIT A BÝT RECIPROČNĚ VŠICHNI INFORMOVÁNI.

    MINULE možná dost nevynikl ten opačný užitek, který přejeme i vám , ale dopřáváme si ho také co možná nejvíc sobě – UČIT SE OD JINÝCH také JAK BY SE TO ČI ONO NEMĚLO DĚLAT.

    Dovolil jsem si v jisté míře referovat a být i kritisch k tomu, co dobré činy brzdí . Vaše ohlasy na rubriku sub C i na jiné texty bude nám odměnou hlavní.( Ale také se potkáme s vámi možná jinak , neříkejte, že jste nečetli také Text 5 sub F+ G včetně prvého odstavce!).

    Mohla by teď být, též souvislosti na předchozí text, řeč o polském filosofovi Kotarbinském a jeho Traktátu o dobré práci - necháme si ale něco na příště. ALE UŽ NYNÍ JE ČAS, ABYSTE SE ZAČALI K NAŠIM STRÁNKÁM VYJADŘOVAT VY:

    HORNICKÁ MATICE SMČ, 154 00 Praha 5-Lochkov 144, E-mail: hornik@centrum.cz, Tel:257911514 se záznamníkem.

    (Text 16 www HMSMČ C-XI.O4 conferencier)

    text 18

    HNĚDÉ UHLÍ

    Vydává je mostecký Výzkumný ústav pro hnědé uhlí, kde si je lze objednat ( tel. redakce 476 208 715) . Redakční rada si zajistila dobrou úroveň hlavních článků , zdroje informací i zahraničních s okruhem stálých přispěvatelů . Tentokrát vám ve zkrácení , bez uvádění jmen autorů a s úspornými odkazy na číslo a stránku , kde anotovaná práce začíná , představíme nejnovější čísla 4/ 2002 a 1 /2003.

    Uhlí je stále na prvním místě v energetice.

    Tuto pozici potvrzují argumentační these k perspektivám německého hnědouhelného průmyslu v Evropě (č..4/ str. 5 a násl.) od presidenta RWE Rheinbraun AG. Vyplývá to i z převzatého rozboru o výrobě elektrické energie v USA (č. 1/ 47), je to patrné i z přehledu podpory výzkumu a vývoje, rámcových programů v Evropě (č.4 /55).

    Dobývání a pohony rypadel i pásových dopravníků.

    Perspektivní jsou střídavé regulační pohony přímé (silnoproudá elektronika-cyklokonvertor, a synchronní pomaluběžný stroj bez převodovky). Je uvedeno srovnání stávajícího stavu pohonu kolesa a nových řešení, která snižují složitost a tedy i opotřebení strojních součástí. Je zdůvodněno možné budoucí použití pro kolesová rýpadla TC 1 KU 300 u více než 40 uživatelů , v základních konstrukcích se životností sice až 50 let, ale ekonomickou nutností po cca 20 letech některé materiálně i morálně nevhodné součásti měnit . Také je diskutován vynález spínaného reluktančního elektromotoru bez reduktoru a konkrétní projekt na rýpadlo KU 880 s pomaluběžným třífázovým synchronním elektromotorem , jenž s příslušenstvím ale neúměrně zvyšuje realizační náklady a hmotnost ( č.4 / 14).

    V návaznosti na metodický článek k testování hornin a měření rozpojovacích odporů ve zpravodaji Hnědé uhlí 3/2002 je publikována prognóza rozpojovacích odporů hornin v perspektivním dobývacím prostoru Libouš II - sever , doložená úctyhodným rozsahem podkladů , použité literatury a provozních poznatků (č.4/ 23).

    Komplexní systém sledování kvality těženého uhlí v součinnosti se systémem GPS v podmínkách Dolů Bílina. Článek s tímto názvem se zabývá modernizací geograficko informačního systému s významnými důsledky pro selektivní těžbu . orientaci a zjištění změn pohybů strojů, pro snadnější výpočet kubatur. Systém umožňuje dalších zkvalitňující prace organizační , řídící a bezpečnostní s dopadem i na kvalitu těžené suroviny. Nechybí názorné ukázky opatření k dobré komunikaci s geodetickými satelity. (č. l/5).

    Úpravnická problematika je zastoupena česko-slovenským projektem na téma možnosti zahušťování velmi zředěných kalů v hydrocyklónech,se snahou o nízké investiční a provozní náklady (č. 1/ 18). Obsah vody v tuhých palivech - důležitý a základní ukazatel kvality, a s tím spojené normativní postupy a v nich rozhodující faktory, presentuje článek ,v závěru definující termíny, , názvosloví a literaturu ČSN (č.4/ 34). Připomínám i překlad o zkapalňování uhlí už v Číně (č. 1/ 46).

    Prvopočátky těžebních záměrů a rekultivační zásahy po těžbě.

    Patří sem teoretické aspekty oceňovaní ložisek a následné těžební projekty. Logiku postupů shrnuje kolektivní práce z prostředí košické Technické university (č. 4/42).

    Meliorace výsypkových zemin před zalesněním Radovesické výsypky s použitím mulčovací frézy a dosažením potřebných vlastností výsypkových zemin a přidaných melioračních substrátů je představena názorně s přesvědčivými důkazy o účinnosti ve srovnání s jinými alternativami (č.4/ 50). Stabilizace rekultivovaných ploch a ověřování rekultivačních postupů ,využitelných pro zmírnění účinků větrné eroze na výsypkách , je popsáno na netradičním příkladě leteckého výsevu hořčice bílé na odlišných výsypkových zeminách i vzhledem k případným škůdcům (č. 1/ 12).

    V programu TOPOL a ve spolupráci s řadou úřadů a podniků vznikla souborná mapová dokumentace okresu Most. Má všestranné využití zpracováním v měřítcích 1: 50000 i 1: 200000 a s tématikou ochrany nerostných surovin, ochrany přírody a vodních zdrojů , dále s přehledy o energetických sítích a koriderech , s limity pro průmyslovou výstavbu a zemědělské práce (č.4/ 58).

    Aktuality

    zastupuje technicky i geologicky důkladně podložené pojednání pracovně-studijní cestě do Řecka, kterou uspořádala Hornická společnost podkrušnohorské oblasti Most . Týkala se západní Makedonie a tamního lignitového revíru Ptolemais, jeho elektrárny . V řadě zajímavých odborných postřehů z povrchových lomů nechybí poznatky k organizaci takové cesty (č.4/ 60). Pro úplnost ještě připomínáme publikované záměry a přípravy pro evropskou konferenci k mechanice zemin a geotechnickému inženýrství Praha, 25. - 28. srpna 2003 (č. 1/44), komentované zprávy z časopisu Surface Mining-Braunkohle & Other Minerals 3/02 (č. 1/ 50) a zprávy z časopisu Braunkohle 3/2002 (č. 4/71).

    Historická tématika

    Z historie jsou připomenuty některé hlubinné doly mezi Proboštovem a Přítkovem, také v souvislosti s těžaři von Dollhof a s ukázkami precizně provedených starých důlních map v v barevném provedení (č. 1/ 25). Obdobné kvality jsou reprodukce při článku k historii dnes zapomenuté Komořanské kyselky a tamních neprosazených práv občanů za škody, způsobené těžaři (č. 1/ 27).

    Je také představena bratrská pokladna červenohrádeckého panství Buquoyů s ukázkami dobových dokumentů l9. století a stručným pohledem i na výrobní železářské podniky 16. století (č.4/ 64). Nebyla zapomenuta památka obětem katastrofy na dole Nelson v Oseku se 144 obětmi v roce 1934 (č. 4/ 70 ).

    S novým tisíciletím se objevil nový projekt - podkrušnohorské technické muzeum. Na starší článek ve zpravodaji 1/2001 navazuje další (č. 1/ 41), přibližující 7 hlavních témat projektu ( hlubinné dobývání a energetika , hornická kultura, rudné hornictví, povrchové dobývání a úpravnictví, devastace a rekultivace, chemie, zemědělství).

    Na takřka 130 stranách zajímavého obsahu obou čísel zpravodaje nechybí stručný přehled o těžbě hnědouhelných důlních společností MUS, SD a SU za rok 2002 ve srovnání s r. 2001 (č. 1/ 53).

    Miloš Zárybnický

    Vyšly další zpravodaje, k ročníku 2004 se vrátíme v únoru 2005

    (Text 18 www H–Hnědé uhlí, zpravodaj Most)

    text 19

    Technika současná

    Krakovska Szkola exploatacji podzemnej

    je název zajímavé, v pořadí již XIV. konference. Koná se od 21. do 25 .02.2005 a vyšel k ní obsáhlý bulletin . Obsahuje kromě rámcového programu také seznam všech referatů plenárního zasedání UHLÍ PALIVEM BUDOUCNOSTI (11 přednášek) a několik desítek názvů a anotací přednášek dalších .Mezi autory jsme zaznamenali jeden společný text pětice japonských a slovenských autorů a z naší republiky Jaroslava Dvořáčka z VŠB. Z přihlášky se dozvídáme o poměrně nízkých poplatcích ( obvyklých pro tento typ konference)a také o tom, že účastníkům z řad dozoru, technikům a pod ., kteří se chtějí vzdělávat, je poskytován 20 procent raba t motivační. A pokud firma vyšle 5 účastníků, může 6. přijet za darmo. Viz www.szkola.min-pan.krakow.pl

    Bulletin také obsahuje pozvání na 3. hornické forum v Praze v červnu 2005, o kterém organizační komitét Szkoly exploatacji podzemnej poskytne další informace .Tel./fax (O12) 632-13-24 szkola@min-pan.krakow.pl Do uzávěrky těchto prosincových stránek jsme kontakt na české pořadatele fóra nezjistili.

    Pro pražskou konferenci chceme účastníky zmíněného fóra seznámit s možnostmi shlédnutí hornické expozice NTM, případně dalších míst, kde je hornictví presentováno. Možná jim postačí vhodný výběr z www.cz-museums.cz (Server muzeí a galerií ČR), lze přihlédnout k 11. kapitole Hornické ročenky (Hornické muzejnictví, společnosti, spolky a tradice. Postaráme se , aby v tomto účastníci buď při pobytu v Praze nebo při cestě domů měli možnosti se s historii hornictví seznámit a poznat i ty jednotlivce a společnosti, které zde odvádí kus užitečné práce.

    (Text 19 www HM SMČ XIIO4-Hornictví-technika současná)

    Zpět na hlavní stránku matice